आचार्य कृष्ण दमाई

सुदूरपश्चिम नेपालको डोटी जिल्ला, धामी गाउँमा विस १९८१ मा जन्मिएका टिकाराम पार्की आफ्नो समयका एक अद्वितीय दलित अभियन्ता थिए। सामान्य साक्षरता भएकामा पनि उनका संकल्प, साहस र समाजसेवाप्रति प्रतिबद्धता अतुलनीय थियो।

पिता जोगी पार्की र माता गोमती पार्कीका जेठा पुत्रका रूपमा उनी तीन भाइ र दुई बहिनीमध्ये पहिलो थिए। वैवाहिक जीवनमा उनले हिरादेवी पार्कीसँग परिवारको उत्तरदायित्व र सामाजिक कर्तव्य दुवैलाई समान श्रद्धा र समर्पणका साथ निभाए।

टिकाराम पार्कीको जीवन सदैव जातीय छुवाछुत, दलितविरुद्धको विभेद र सामाजिक असमानताको विरोधमा केन्द्रित रह्यो। प्रारम्भमा उनले जुठे दमाईसहित मिलेर राष्ट्रिय जन विकास परिषद्को स्थापना गरे। समयक्रममा यस संस्थाको नाम परिवर्तन गरी नेपाल राष्ट्रिय दलित कल्याण संघ बनाइयो।

यस संस्थाले सुदूरपश्चिमका दलित समुदायलाई सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक रूपमा सशक्त बनाउन प्रेरित गर्यो।
उहाँको नेतृत्वमा, दलित समुदायका लागि सात दिने सिपमूलक तालिम कञ्चनपुर जिल्लामा आयोजित भयो, जहाँ पार्की स्वयं कार्यक्रम अध्यक्षका रूपमा रहँदै प्रशिक्षण, मार्गदर्शन र उत्प्रेरणाको स्रोत बने। यस प्रकारका कार्यहरूले दलित समुदायलाई आत्मनिर्भर र सम्मानजनक जीवनको दिशामा उन्मुख गरायो ।
उनको जीवन सदैव सामाजिक न्याय, समानता र मानव अधिकारका लागि समर्पित रह्यो। उनी केवल अभियानकारी नभई सकारात्मक परिवर्तनका अग्रदूत थिए। उनी एक साधारण पारिवारिक पृष्ठभूमिका भए पनि आफ्नो अडिग विश्वास र धैर्यले दलित समुदायका अनेक पीडित परिवारको जीवन परिवर्तन गर्न सफल भए।
उनको नेतृत्वमा दलित अधिकार, शिक्षा र रोजगारका क्षेत्रमा गरिएको योगदानले आज पनि समाजमा प्रेरणादायक उदाहरणको रूपमा मान्यता पायो ।
उनको स्मृति हामी सबैका लागि सामाजिक न्याय र मानवीय चेतनाको प्रतीक बनेको छ। उनी आफ्नो जीवनद्वारा हामीलाई सिकाउँछन्—असमानता, छुवाछुत र अन्यायको विरुद्ध उभिन सधैं समय छैन, तर साहस र प्रतिबद्धता सधैं आवश्यक छ।

विस २०६४ सालमा टिकाराम पार्कीको निधन भएपनि उनको संघर्ष, चेतना र आदर्श समाजमा अमर रहिरह्यो। उनको जीवनले देखाउँछ कि सत्य, न्याय र समानताका लागि उठेको आवाज कहिल्यै मौन हुँदैन। सुदूरपश्चिम नेपालमा दलित अधिकार र समानताको लागि उनले राखेको आधार आज पनि उज्ज्वल छ।
उनको स्मृति हामी सबैका लागि सामाजिक न्याय र मानवीय चेतनाको प्रतीक बनेको छ। उनी आफ्नो जीवनद्वारा हामीलाई सिकाउँछन्—असमानता, छुवाछुत र अन्यायको विरुद्ध उभिन सधैं समय छैन, तर साहस र प्रतिबद्धता सधैं आवश्यक छ।

प्रारम्भमा उनी जुठे दमाई नामक अन्य अभियान्तासँग मिलेर राष्ट्रिय जन विकास परिषद् स्थापना गरिएको थियो भने पछि नाम परिवर्तन गरी नेपाल राष्ट्रिय दलित कल्याण संघ बनाएको थियो । उनको स्मृति हामी सबैका लागि सामाजिक न्याय र मानवीय चेतनाको प्रतीक बनेको छ। उनी आफ्नो जीवनद्वारा हामीलाई सिकाउँछन्—असमानता, छुवाछुत र अन्यायको विरुद्ध उभिन सधैं समय छैन, तर साहस र प्रतिबद्धता सधैं आवश्यक छ।

उनको स्मृतिमा धनगढी उपमहानगरपालिकाले वार्षिक नीति बजेट तथा कार्यक्रम २०८२(८३ को बजेटमा दलित विद्दयार्थीका लागि टिकाराम छात्रवृति योजना लागु गरेको हो । यस छात्रवृतिमा कक्षा दश उत्तीर्ण भइ कक्षा ११्१२ देखि स्नातक तह सम्ममा कृषि विज्ञान शिक्षा र कानुनमा दलित छात्राहरुले छात्रवृति पाउनेछन् ।

आमा शिक्षित भएमा परिवार समाज र सिङ्गो राष्ट्रको विकासमा योगदान पुर्याउने र दलित समुदायका छात्राहरुको शिक्षामा पहुँच अभिवृद्दि गरी सामाजिक समावेशीकरण र लैङ्गीक समानता प्रवर्धन गर्न टिकाराम छात्रवृति योजना लागु गरुको हो ।
प्रत्येक दलित घर परिवारबाट एक स्नातक हुनु पर्ने र सबैले शिक्षित हुनु पर्ने योजना बनाउदै सामाजिक न्याय र मानवीय चेतनाका लागि धनगढी उपमहानगरपालिकाले छात्रवृति लागु गरुको हो ।

जघन्य अपराध छुवछुतलाई जरै देखि हटाउनका लागि सबैले शिक्षित हुनुपर्ने र मानवीय समुन्नत राष्ट्रको निर्माणमा सबैले जुट्नुपर्ने कुरा धनगढी उपमहानगरपालिकाका नगर प्रमुख गोपाल हमालले बताउनु भयो ।

समाजमा उनी आफ्नो जीवनद्वारा हामीलाई सिकाउँछन्—असमानता, छुवाछुत र अन्यायको विरुद्ध उभिन सधैं तत्पर रहने र उच्च साहस प्रतिबद्धता सधैं आवश्यक पर्दछ ।
सामाजिक विभेदको विरुद्ध लड्नु र सधै निष्ठाबान रहनु आदरणीय व्यक्तित्व टिकाराम पार्कीको जीवनीले सबैलाई प्रेरित गर्नेछ ।