काठमाडौँ । विश्वमा लगभग ११ लाख मानिसहरू हेमोफिलियाबाट पीडित रहेको विश्व हेमोफिलिया महासंघको अनुमान छ ।

यी मध्ये धेरैजसो मानिसहरू निदान गरिएको छैन, अर्थात्, उनीहरूलाई थाहा छैन कि उनीहरूलाई हेमोफिलिया छ। विश्वभर गम्भीर हेमोफिलिया भएका लगभग ४ लाख १८ हजार मानिसहरूलाई यसको बारेमा थाहा नै छैन।

हेमोफिलिया एक दुर्लभ, आनुवंशिक रक्त विकार हो। यसमा, शरीरमा रगत जम्नको लागि आवश्यक पर्ने विशेष प्रोटिनको मात्रा उल्लेखनीय रूपमा कम हुन्छ वा बिल्कुलै हुँदैन।

के तपाईंले कहिल्यै याद गर्नुभएको छ, चोट लाग्दा रक्तस्राव स्वतः बन्द हुन्छ रु शरीरमा निश्चित प्रकारका प्रोटिनहरू हुन्छन्, जसलाई क्लटिङ फ्याक्टर भनिन्छ। यसैको कारण रक्तस्राव आफै रोकिन्छ ।

जब रगत जम्ने कारकहरू कम हुन्छन् वा अनुपस्थित हुन्छन्, चोटपटक लाग्दा वा काट्दा रक्तस्राव रोकिँदैन । यसलाई रोक्न धेरै गाह्रो छ। धेरै पटक, मानिसहरू मर्छन् पनि।

हेमोफिलियाका लक्षणहरू के के हुन्रु
हेमोफिलियाका लक्षणहरू व्यक्तिको उमेर र रोगको गम्भीरता अनुसार फरक हुन सक्छन्। यसका केही सामान्य संकेतहरू पहिचान गर्न सकिन्छ। यसको सबैभन्दा सामान्य लक्षण भनेको सानो चोटपटक लाग्दा पनि लामो समयसम्म रगत बगिरहनु हो।

शरीरमा प्रायः नीलो वा कालो दागहरू देखिन्छन्, जुन कुनै विशेष कारण बिना नै बन्न सक्छन्। यस्ता छन् लक्षणहरू :

– सामान्य चोट लाग्दा पनि धेरै रगत बग्नु

– शरीरमा नीलोरकालो निशान बन्नु

– नाकबाट रगन बारम्बार बग्नु

– महिलालाई धेरै महिनावारी हुनु

– मांशपेसी वा जोर्नी सुन्निनु, दुख्वा वा तातो महसुस गर्नु

– बच्चा जन्माउँदा धेरै रक्तस्राव हुनु ।

हेमोफिलिया किन हुन्छर ?

डाक्टरका अनुसार हेमोफिलिया एक जन्मजात रोग हो। यदि परिवारमा कसैलाई यो रोग छ भने भावी पुस्ता पनि यसबाट पीडित हुन सक्छन् । यसलाई चिकित्साशास्त्रमा आनुवंशिक विकार भनिन्छ।

यद्यपि, केही दुर्लभ अवस्थामा यो रोग पछि पनि विकास हुन सक्छ । यदि शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले रगत जम्ने कारकहरूलाई चिन्न अस्वीकार गर्छ र तिनीहरूलाई आक्रमण गर्न थाल्छ भने, यो अवस्थालाई प्राप्त हेमोफिलिया भनिन्छ। यसको उपचार गर्न धेरै गाह्रो छ।

हेमोफिलिया कति प्रकारका हुन्छन्रु

हेमोफिलिया तीन प्रकारका हुन्छन्।  यी कमीकमजोरीहरूको आधारमा हेमोफिलियाका प्रकारहरू विभाजन गरिएका छन्। जस्तै

– हेमोफिलिया ए स् यो सबैभन्दा सामान्य प्रकारको हो । यो कारक ख्क्ष्क्ष्क्ष् को कमीले हुन्छ ।

– हेमोफिलिया बी स् यो कारक क्ष्ह् को कमीले हुन्छ । यसको लक्षण हेमोफिलिया ए जस्तै हुन्छ ।

– हेमोफिलिया सी स् यो कारक ह्क्ष् को कमीले हुन्छ । यो निकै दुर्लभ हुन्छ ।

हेमोफिलियाबाट कस्ता जटिलताहरू हुन सक्छन्रु

हेमोफिलियाले धेरै गम्भीर जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ। सबैभन्दा सामान्य तर खतरनाक समस्या भनेको आन्तरिक रक्तस्राव हो, जुन जोर्नी, मांसपेशी वा मस्तिष्कमा हुन सक्छ।

१. आन्तरिक रक्तस्राव

हेमोफिलियामा सबैभन्दा ठूलो खतरा आन्तरिक रक्तस्राव हो। जोर्नीहरूमा बारम्बार रक्तस्राव हुँदा सुन्निने, दुख्ने र हिँड्डुल गर्न कठिनाइ हुन्छ। यदि समयमै उपचार गरिएन भने जोर्नीहरू स्थायी रूपमा क्षतिग्रस्त हुन सक्छन्।

२. मस्तिष्कमा रक्तस्राव

यो जीवनको लागि खतरापूर्ण अवस्था हो। यो धेरै दुर्लभ हुन्छ, तर यदि यो भयो भने यसको नतिजा धेरै गम्भीर हुन्छ। यसमा निरन्तर टाउको दुख्ने, बान्ता हुने, दोहोरो दृष्टि हुने, बेहोस हुने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्। यसलाई तत्काल आपत्कालीन उपचार आवश्यक छ।

३. अत्यधिक रक्तस्राव

चोटपटक, शल्यक्रिया वा दाँत निकाल्नेजस्ता सामान्य गतिविधिहरू पछि पनि अत्यधिक रक्तस्राव हुन्छ। यसले रक्तअल्पता र कमजोरी निम्त्याउन सक्छ। कहिलेकाहीँ रगत चढाउनु पर्ने हुन सक्छ।

४. इनहिबिटर्स बन्नु

धेरै पटक एन्टिबडीहरूले शरीरमा उपस्थित क्लटिङ कारकहरूलाई नष्ट गर्छन्। यसमा उपचार निष्प्रभावी हुन्छ र रक्तस्राव नियन्त्रण गर्न धेरै गाह्रो हुन्छ।

५. दन्त र शल्यक्रिया जटिलताहरू

दाँतको उपचार वा शल्यक्रिया गर्नु पनि गाह्रो हुन सक्छ किनभने साना प्रक्रियाहरूले पनि धेरै रक्तस्राव निम्त्याउन सक्छ।

६. मांसपेशी र तन्तुको क्षति

यदि मांसपेशी वा तन्तुभित्र रक्तस्राव हुन्छ र यो बारम्बार भइरहन्छ भने, त्यहाँ कडा गाँठो बन्न सक्छ। यसले स्नायुहरू संकुचित हुन सक्छ र शरीरका अंगहरू सुन्न हुन सक्छन्।

यसको निदान कसरी गर्ने

यदि कुनै व्यक्तिमा माथि उल्लेखित लक्षणहरू देखा परेमा डाक्टरले पहिले उसको चिकित्सा इतिहास जान्न प्रयास गर्छन्। विशेष गरी पारिवारिक इतिहासको बारेमा सोधिन्छ । यसपछि केही महत्त्वपूर्ण रगत परीक्षणहरू गरिन्छन्स्

– सीबीसी ९पूर्ण रक्त गणना० ( यसले रक्त कोषहरूको अवस्था प्रकट गर्दछ।

– पीटी र पीटीटी परीक्षण( यसले रगत जम्ने गति प्रकट गर्छ।

– क्लटिङ फ्याक्टर परीक्षण( यसले कुन कारक कम छ र कति छ भनेर स्पष्ट पार्छ।

हेमोफिलियाको उपचार के हो

अहिलेसम्म हेमोफिलियाको स्थायी उपचार छैन, तर राम्रो कुरा के हो भने यसलाई व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। उपचारको सबैभन्दा प्रभावकारी विधि भनेको प्रतिस्थापन थेरापी हो। यसमा, शरीरमा कमी भएको क्लोटिङ फ्याक्टरलाई इन्जेक्शन मार्फत शरीरमा दिइन्छ।

यसबाहेक, एन्टीफाइब्रिनोलाइटिक औषधिहरू पनि दिइन्छ । यी कारकहरू नियमित रूपमा गम्भीर बिरामी बिरामीहरूलाई दिइन्छ ताकि कुनै पनि रक्तस्राव हुनु अघि नै रोक्न सकियोस्।

कस्ता कुराहरू मनमा राख्नु महत्त्वपूर्ण छ

हेमोफिलियाका बिरामीहरूले आफ्नो विशेष ख्याल राख्नुपर्छ

– खेलकुदबाट टाढा रहनुहोस्स् फुटबल, बक्सिङ, स्केटिङ जस्ता खेलहरूबाट टाढा रहनुहोस्, किनकि यी खेलहरूमा चोट लाग्ने सम्भावना उच्च हुन्छ।

– केही औषधिहरू नखानुहोस्स् एस्पिरिन, आइबुप्रोफेन वा वारफेरिन जस्ता रगत पातलो पार्ने औषधिहरू बेवास्ता गर्नु उत्तम हुन्छ। यसले रक्तस्रावको जोखिम बढाउन सक्छ।

– दाँतको ख्याल राख्नुहोस्स् केही संक्रमणहरूले मुखबाट रगत बगाउन सक्छ। त्यसैले, ब्रस, फ्लसिङ र दाँतको जाँच नियमित रूपमा गर्नुपर्छ।

– आफ्नो तौल नियन्त्रणमा राख्नुहोस्स् आफ्नो शरीरको तौल सन्तुलित राख्नुहोस् ताकि जोर्नीहरूमा कुनै दबाब नपरोस्।

– आफ्ना प्रियजनहरूलाई जानकारी दिनुहोस्स् आफ्नो रोगको बारेमा आफ्नो परिवार, साथीभाइ र स्कूल, कलेज वा कार्यालयका सहकर्मीहरूलाई भन्नुहोस्। आपतकालीन अवस्थामा के गर्ने भनेर पनि उनीहरूलाई सिकाउनुहोस्। एजेन्सी