समिर परियार
सुदूरपश्चिम प्रदेशमा यतिबेला चैत्र महिना को अन्तिम हप्ता लागे संङसगै बिसु पर्व को रौनक छाएको छ । नयाँ बर्षको दिन अर्थात् वैशाख १ गते सुदूरपश्चिममा बिसु पर्व बनाउने प्रचलन रहिआएको हो । बिसु पर्व विशेष गरी सुदूरपश्चिम का सात वटा पहाडी जिल्लामा मनाइन्छ । अछाम, डोटि, डडेल्धुरा, बझाङ, बाजुरा, दार्चुला र बैतडीमा मनाइने गरिन्छ । बिसु पर्वमा देवर(भाउज नन्द(भाउजु र साली–भिनाजुले एक आपसमा सिस्नुपानी झ्याम झ्याम गरेर यो पर्व मनाउने गर्दछन् ।

देवर नहुनेले र नन्द नहुने भाउजु नहुनेले भिनाजु नहुनेले साली नहुनेले बिसु तिहारको दिनमा आफैले भएपनि शरिरमा सिस्नुपानी लगाउनु पर्ने परम्परा छ । प्रदेश गएकाहरु पनि गाउँ फर्किएपछि दशैंको बेलामा जस्तै रौनकता बढ्छ ।

किन मनाइन्छ बिसु पर्व ?
बिसु तिहारकै दिन कुल देवताको पुजा गरि गतानी डुब्का स्थानीय खानाका परिकार पकाइ खाने चलन छ। हिन्दू सम्राट विक्रमादित्यको पराक्रम र जन्मोत्सवको खुसियाली स्वरूप पौराणिक कालदेखि नै यो पर्व मनाउने गरिएको विश्वास गरिन्छ। सुर्य पृथ्वीको परिक्रमा वैशाख १ गते पूरा गरेको विश्वासमा पनि यो पर्व मनाइने गरेको विश्वासमा पर्व मनाइने गरेको किंवदन्ती पाइन्छ। बिसु पर्वका दिन मिठो मसिनो खाने, आफन्त ईष्टमित्र भेटघाट रमाइलो गर्ने सिस्नुपानी लगाउने चलन पनि छ।

गाउँमा पुतला नाँच
बिसु पर्वको अवरमा यहाँका केही जिल्लामा पुतला नाँच खेल्ने गरिन्छ । बीसु पर्वमा महिलाहरुले खेल्ने पुतला नाँचले केहि दिन पहिले देखि नै अछाम, बाजुरा, बझाङ लगायतका जिल्लाका गाउँ गाउँमा रौनकता छाएको छ। चैत्र २५ देखि वैशाख १ गतेसम्म पुलना खेलिन्छ । काल्पनिक दुलहा दुलहीको बिहे गराइ रमाइलो गरिन्छ । विशेष गरी महिलाले सानो कपडाको पुतला बनाई दुलाहा दुलहीको बिहे गर्ने गरिन्छ। सम्दी–सम्दिना बनाएर ढोगभेट गर्ने गरिन्छ ।

एउटा मन्दिरको आगनमा गएर दुलहा–दुलहीको मण्डप बनाइ बिहे गराइन्छ। महिलाले चौबन्दी चोली र धोती लगाएर कम्मरमा सेतो पटुका बाँधेर त्यसकैको सानो भागलाई हातले फिर्काउँदै पुतलाका पीडा र बेदनाबारे गीत गाउने गर्दछन्।

(पुतला देउडा)
पँधेरेका पाटि मुनि पुतला जगाएर ल्याएयौं ।
रन……पुत
कालिका भाबरबाटी पुतला जगाएर ल्याएयौं।
रन……पुत
दुबिनी चउरबाटी जगाएर ल्यायाऊ।
रन……पुत
पाटन पथ्थरीबाटी पुतला जगाएर ल्याएयौं।
रन……पुत
गंगा किनारबाटी पुतला जगाएर ल्याएयौं।
रन……पुत
हिमाली हिमचुल्लीबाटी पुतला लगाएर ल्याएयौं ।
रन……पुत
बाजेउ ज्युका पटकानी पुतला खेल्न आएयौं ।
रन……पुत
बुवा ज्युका पटकानी पुतला खेल्न आएयौं।
रन……पुत
कान्छा बाका पटकानी पुतला खेल्न आएयौं।
रन……पुत
दाजु ज्युका पटकानी पुतला खेल्न आयाऊ।
रन……पुत
बुवाज्युका देलामुनि सुकिलो कोइर्यालो क्या पाउनु आयो ।
रन……पुत
बागिचर धर्मकी आयो
रन……पुत
त्यहि पाउनालाई धपाई दिया ।
रन……पुत
माल पोइल जान्या छैन।
रन……पुत
त्यहि पाउनालाई धपाई दिया।
रन……पुत
नैरे मेरा आमा जिउली।
रन……पुत
नैरे मेरा बुवा जिउला।
रन……पुत । यी र यस्तै पीडा र बेदनाका गीत बनाएर पुतला देउडा खेल्ने गरिन्छ।