धनगढी– सुदूरपश्चिम प्रदेशमा वार्षिक रूपमा मासु, दूध र अण्डा अपुग रहेको प्रदेश पशुपंक्षी तथा मत्स्य विकास निर्देशनालयले जनाएको छ । निर्देशनालयका अनुसार प्रतिव्यक्ति वार्षिक ९१ लिटर दूध आवश्यक रहेकोमा प्रदेशमा ८०.७२ लिटर उपलब्ध छ भने प्रतिव्यक्ति वार्षिक १४ किलो मासु आवश्यक रहेकोमा १०.६८ किलो उपलब्ध छ ।

त्यसैगरी, प्रतिव्यक्ति वार्षिक ४८ गोटा अण्डा आवश्यक रहेकोमा ३० गोटा उपलब्ध छ । सुदूरपश्चिममा गत आर्थिक वर्ष २०७९/०८० मा दुई लाख ४४ हजार टन दूध, ३१ हजार ९० टन मासु र ९१ लाख गोटा अण्डा उत्पादन भएको निर्देशनालयले जनाएको छ । राष्ट्रिय उत्पादनमा सुदूरपश्चिमको योगदान दूधमा ११.२, मासुमा नौ र अण्डामा ६ प्रतिशत छ । प्रदेशमा आवश्यक दूध, मासु, अण्डा आयात गरी आवश्यकता पूर्ति भइरहेको निर्देशनालयले जनाएको छ ।

स्थापना भएदेखि प्रदेश सरकारले दुध, मासु, अण्डा, माछा, दलहन, फलफूल, खाद्यान्न बिउ, तरकारी, आलु, प्याज उत्पादनमा पाँच वर्षभित्रै आत्मनिर्भर प्रदेश बनाउने नीति लिए पनि सो लक्ष्य पूरा हुन सकेको छैन । सो नीति लिन थालेको छैठौं वर्षको नीति तथा कार्यक्रममा पनि प्रदेश सरकारले सो वस्तुमा उत्पादनमा पाँच वर्षभित्र आत्मनिर्भर प्रदेश बनाउने लक्ष्य लिएको छ । नीति तथा कार्यक्रममा नीति लिइने भनिए पनि बजेट र कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा विनियोजन र कार्यान्वयन नहुँदा उत्पादन वृद्धिदर सुस्त गतिमा छ ।

प्रदेश पशुपंक्षी तथा मत्स्य विकास निर्देशनालयका सूचना अधिकारी पुस्कर नाथले अघिल्लो आर्थिक वर्षभन्दा गत आर्थिक वर्षमा दूध, मासु, अण्डाको उत्पादन बढेको बताए । उनले लम्पी स्किनका कारण दूध उत्पादनमा केही बाधा परे पनि उत्पादन वृद्धि भएको बताए । उनले उपलब्ध गराएको तथ्यांकअनुसार प्रदेशमा दुधालु गाई एक लाख ४३ हजार छन् भने दुधालु भैंसी एक लाख ४४ हजार छन् । उनले गाईको दूध एक लाख तीन हजार टन र भैंसीको दूध एक लाख ४१ हजार टन उत्पादन भएको बताए । प्रदेशमा गाईको संख्या घटेको छ ।

०७७/०७८ बाट ०७९/०८० मा आउँदा १६ हजारले गाईको संख्या घटेको निर्देशनालयले जनाएको छ । सो अवधिमा भैंसीको संख्या पाँच हजार ४०१, भेडाको संख्या दुई हजार ४२९, बाख्रा एक हजार ७१०, बंगुर, तीन हजार ३१२, कुखुरा दुई हजार २४२ र हाँस १८२ ले बढेको निर्देशनालयको तथ्यांक हो । दुई वर्ष लगाएर यो संख्यामा वृद्धि हुँदा पशुपंक्षी पालन वृद्धिदर निकै कम देखिन्छ । सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारले दूध, मासु र अण्डा उत्पादनमा आत्मनिर्भर विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने नीति लिएको भए पनि सोसम्बन्धी कार्यक्रम केन्द्रित गरिएको छैन ।

‘कृषिमा आत्मनिर्भर सुदूरपश्चिम प्रदेश अभियान’ सञ्चालन गरी आगामी पाँच वर्षभित्र दलहन, मसलाबाली र फलफूलमा आन्मनिर्भर हुने नीति लिइनेछ,’ आर्थिक वर्ष २०८०/०८१ को नीति तथा कार्यक्रममा भनिएको छ, ‘तरकारी, आलु, खाद्यान्न बिउ, केरा, दूध, मासु र अण्डामा आत्मनिर्भर हुने विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गरिनेछ ।’ बजेटमा समेत कृषिमा आत्मनिर्भर सुदूरपश्चिम प्रदेश अभियान सञ्चालन गर्ने पर्याप्त बजेट व्यवस्था गरेको उल्लेख छ ।

तर रातो किताबमा दूध, मासु र अण्डा उत्पादनका कार्यक्रममा पाँचदेखि २० लाख रुपैयाँसम्मको टुक्रे योजनामात्रै समेटिएका छन् । नौं वटै जिल्लाका भेटेरिनरी अस्पताल तथा पशु सेवा विज्ञ केन्द्रले पशुपंक्षी पालनका लागि गर्ने कार्यक्रममा विगतको भन्दा बजेट घटेको देखिन्छ । ती कार्यक्रममा बाख्रा, भैंसी, कुखुरा, कालिजपालन फार्म स्थापना तथा सञ्चालनसम्बन्धी अनुदान समेटिएका छन् ।

गत आर्थिक वर्षमा कृषि, वन तथा मत्स्यपालन शीर्षकमा १० अर्ब २३ करोड १२ लाख रुपैयाँ विनियोजन भएकोमा चालु आर्थिक वर्षमा ६ अर्ब ८१ करोड ९१ लाखमात्रै विनियोजन गरिएको छ । प्रदेश सरकारले पशुपंक्षीजन्य उत्पादनमा आत्मनिर्भर प्रदेश बनाउने नीति लिएको भए पनि सो क्षेत्रमा बजेट विनियोजन घट्दै गएको छ । बजेट विनियोजनमा प्राथमिकतामा नपरेको दूध, मासु र अण्डा उत्पादन क्षेत्रको खर्च गर्ने दरसमेत कमजोर छ ।

निर्देशनालयको तथ्यांकअनुसार गत आर्थिक वर्षमा १७ करोड ७३ लाख रुपैयाँ विनियोजन भएकोमा ९१ प्रतिशत खर्च भएको थियो । निर्देशनालयको सूचना अधिकारी पुस्कर नाथले आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ मा १४ करोड ७२ लाख रुपैयाँ विनियोजन भएकोमा ३९ प्रतिशतमात्रै खर्च भएको बताए । उनले उपलब्ध गराएको तथ्यांकमा २०७७/०७८ मा २० करोड ४४ लाख विनियोजन भएकोमा ७९ प्रतिशत र २०७६र०७७ मा २२ करोड ५२ लाख रुपैयाँ विनियोजन भएकोमा ५७ प्रतिशत खर्च भएको देखिन्छ । कारोबारबाट