धनगढी । आज सुदूरपश्चिममा ‘पुसे पन्ध्र’ पर्व मनाइँदै छ । यो सुदूरपश्चिमेलीको मौलिक पर्व हो । आज गाउँका सबै मानिस एकै ठाउँमा जम्मा भई रातभर जाग्राम बस्ने चलन रहेको छ ।
यस पर्वमा १५ हात लामो मुढाको आगो ताप्दै दन्त्यकथा सन्दै सुनाउँदै रात काट्ने चलन छ । पुस १५ का दिन विशेष गरी तरुल, सखरखण्ड, फर्सी, पिँडालुलगायतका माटोमुनि उम्रिने कन्दमूल उसिनेर खाने चलन रही आएको छ ।
कन्दमूल खाँदा जाडो भाग्ने र शरीरमा स्फूर्ति, तागत बढ्ने किंवदन्ती छ । सुदूरपश्चिमका विभिन्न जिल्लाका बजारमा केही दिन पहिलादेखि नै यस्ता तरुल, सखरखण्ड लगायतको व्यापार सुरु भएको थियो ।
आज तरुल खानै पर्ने मान्यताअनुरूप सहरी क्षेत्रमा तरुल किन्नेको घुइँचो लाग्ने गर्छ भने ग्रामीण क्षेत्रका बासिन्दा घरमा लगाएको र जङ्गलमा पाइने तरुल उसिनेर खान्छन् । विशेष गरेर पुस पन्ध्रमा चामलको पिठोको मोटो रोटी (भक्काने रोटी) बनाएर आगोको भुबरामा पकाएर खाने चलन छ ।
सुदूरपश्चिमाञ्चल साहित्य समाजका अध्यक्ष तीर्थराज पाण्डेयले यो पर्व परम्परा देखि चलिआएको मौलिक पर्व भएको बताए । उनले भने ‘यस पर्वमा फर्सी,तरुल,पिँडालुलगायत खाने चलन छ । रातभरी जाग्राम बसेर बुढापाका कथा(बात),लघुकथा सुन्ने गरिन्छ । कतैकतै देउडा खेल्ने रमाइलो गर्ने गरिन्छ ।’
उनले यस पर्वको मौलिकता घट्दै गएको बताउँदै सबैले मौलिकता जोगाउन लाग्नुपर्ने बताए । उनले भने ‘यो पर्व मनाउन त छोडिएको छैन् । सबैले मनाउछन् । तर आधुनिकताको विकासले मौलिकता भने घट्दै गएको देखिन्छ । यसको जगेर्ना गनुपर्छ ।’
पुस १५ को रात वर्षभरिकै सबैभन्दा लामो रात भएको विश्वासमा यो पर्व मनाउने गरिन्छ। आजको लामो रातलाई डोटेली भाषामा ‘ठूली रात’ भनेर चिनिन्छ। यो पर्वमा दिनमा भन्दा रातिको समयमा एक ठाउँमा भेला भएर गरिने गतिविधिलाई विशेष महत्वका रुपमा हेर्ने गरिन्छ। घरपरिवारमा मीठा खानाका परिकार पकाएर खाने र रातभर जाग्राम बस्ने, डेउडा खेल्ने परम्परा कतिपय बस्तीमा छ।
